Tarih Araştırmalarında Usûl

Geçmişimizi yansıtması açısından ve günümüzdeki olaylara ışık tutması açısından tarihin nasıl bir yol izlediği önemlidir. Tarihin zaman içerisindeki gelişimi, dönüşümü gibi bakış açıları tarih araştırmalarındaki usûlün, yöntemin de inceleme alanına girmektedir. Prof. Dr. Zeki Velidi Togan Tarihte Usûl kitabında,”Hadiselerin seyrinden, hatta madde ve eşyanın mazi ve halinden bahseden her yazı ve her hikâye tarihtir.”diyor. Tarih içerisinde sıradan bir nesnenin bile tarihi geçmişi konu alınabilir. O nesnenin nasıl oluştuğu, zaman içerisinde nerelerde kullanıldığı gibi özellikler nesnenin tarihi açısından önemlidir. Tarihi olaylar daha çok insanı, insan yaşamını ve insanların sosyal ya da siyasi anlamda zaman içerisinde nasıl bir yol aldıklarını konu edinilir.Zeki Velidi Togan,”Tarih bu vakaların maddî ve manevî sebeplerini ve sebepler ile vakalar arasındaki münasebetleri araştırıp tayin eder.” diye kitabında bahsediyor. Yani tarihte araştırılan bir konu olaylar çerçevesinde neden ve sonuçlarıyla ortaya konulur.
Tarihte usûl, herhangi bir tarih konusunun araştırılmasında hangi yöntemlerle izlenmesi gerektiğini belirtir. Tarih konularını ele alan yazarlar çoğunlukla bu dört yazı tarzını esas alır: Rivayetçi tarih, öğretici tarih, neden nasılcı tarih ve içtimai tarih. Tarih araştırmalarında rivayetçi tarih usûlü, tarihi olayları hikâyeleştirerek anlatmak demektir. Olayların hikâyeleştirerek anlatılması daha çok akılda kalmasına sebep olur. Öğretici tarih esas alınarak yazılmış eserlerde araştırılan tarihi konu öğretici bir şekilde araştırma usûlüne uygun olarak sunulur. Öğretici tarihte öne çıkan kişiler de tarih içinde hayatlarıyla birlikte ele alınır. Neden nasılcı tarih araştırma usûlü, tarihi bir konuyu araştırma, neden sonucuyla birlikte sorgulama anlayışı vardır. Tarihi olayın ortaya çıkış sebebi araştırılarak yazılır. İçtimai tarih araştırma usûlünde ise tarihi olaylar ele alınırken onların arkasındaki temel nedenler daha detaylı bir şekilde araştırılarak yazılır ve bu şekilde yansıtılır.
Tarihi bir araştırma yaparken okuduğumuz eserleri bu tarih araştırma usûllerine göre seçmemiz gerektiği belirtilmiştir. Bu usûllerden en akılda kalıcı olanı şüphesiz tarihi olayların hikâyeleştirilerek anlatıldığı rivayetçi tarih anlayışıdır. Bu usûllerin yanı sıra araştırdığınız tarihi konuyla ilgili inceleme yaparken geçmiş zamandan kalan eşyaları da inceleyebilir ve o olayın yaşandığı zamana tanıklık etmiş kişilerle de görüşme imkanı yakalayabilirsiniz.